Με την υπογραφή
Κριτική του Αναστάση Πινακουλάκη
του Thomas Ostermeier
για πρώτη φορά
με Έλληνες ηθοποιούς
Μια σύγχρονη πολιτική διασκευή με καυστικό χιούμορ που έχει ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο, φέρνει ο αναγνωρισμένος Γερμανός σκηνοθέτης Ostermeier στην Ελλάδα.
Το Θέατρο του Νέου Κόσμου προσκάλεσε τον καλλιτεχνικό διευθυντή της Schaubühne να παρουσιάσει για πρώτη φορά με Έλληνες ηθοποιούς την παραγωγή «The enemy of the people». Η παράσταση ξεκίνησε το ταξίδι της από το Βερολίνο το 2012 (Schaubühne), παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών το 2013 και έκτοτε έχει παρουσιαστεί σε 40 χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Broadway. Μάλιστα, η διασκευή των Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier εκδόθηκε το 2024 με αφορμή το ανέβασμα του έργου στο Duke of York’s Theatre του West End με τον Matt Smith στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Για το ελληνικό ανέβασμα του Εχθρού του Λαού, ο Ostermeier πραγματοποίησε ακροάσεις για να διαμορφώσει τη διανομή του που περιλαμβάνει τους Κ. Μπιμπή, Α. Ζιρώ, Μ. Οικονόμου, Λ. Παπαληγούρα, Ι. Καλετσάνο, Στ. Δημόπουλο και Ι. Άλυ. Η παράσταση παρουσιάζεται εδώ και δύο περίπου μήνες, ενώ είναι sold out μέχρι τα μέσα Δεκέμβρη.
Λίγα λόγια για το έργο
Ηθική ευθύνη ή οικονομικά συμφέροντα, διαφάνεια ή απόκρυψη της αλήθειας; Ως ευσυνείδητος επιστήμονας, ο γιατρός Στόκμαν, που πρώτος υποστήριξε ότι η πόλη του μπορούσε να γίνει μια υποδειγματική λουτρόπολη, δεν θα διστάσει να αποκαλύψει δημοσίως ότι τα ιαματικά λουτρά αποδείχτηκαν μολυσμένα: αντιμέτωπος με τον δήμαρχο αδερφό του και την ιδιοτέλεια των συμπολιτών του, θα γίνει «εχθρός του λαού». Γραμμένο το 1882, το έργο του Χένρικ Ίψεν παραμένει εκρηκτικά επίκαιρο, φέρνοντας στο φως την ηθική σύγκρουση μεταξύ ατομικής ευθύνης και συλλογικού συμφέροντος, επιστημονικής αλήθειας και πολιτικής σκοπιμότητας.
Η κριτική μου
Για τη συγκεκριμένη παραγωγή, ήμουν -ας το πούμε- υποψιασμένος θεατής, καθώς είχα παρακολουθήσει το πρωτότυπο ανέβασμα στη Schaubühne πριν από μια δεκαετία περίπου. Τότε είχα ξαφνιαστεί από την ελευθερία της διασκευής και την τόλμη του σκηνοθέτη να κάνει πολιτικό θέατρο τόσο καθαρά και αλληλεπιδραστικά. Το 2025 η διασκευή που έκανε τότε μαζί με τον Florian Borchmeyer μπορεί όχι μόνο να βρει αντίκρισμα στο θεατρόφιλο κοινό αλλά και να συνομιλήσει με την meta εποχή που ζούμε.
Από όταν ξεκίνησε το ταξίδι του ο Ostermeier στο ιψενικό αριστούργημα Εχθρός του Λαού, η παγκόσμια κοινωνία έχει αντιμετωπίσει -ανεπιτυχώς τις περισσότερες φορές- πολλά όπως φυσικές καταστροφές, πόλεμοι στη Μέση Ανατολή, πανδημίες, COVID, αρρώστιες, οικονομική χρεωκοπία, προπαγάνδα. Μπορεί ένας άνθρωπος σήμερα να κάνει τη διαφορά; Επιτρέπεται να πεις δημόσια την αλήθεια που προέρχεται από επιστημονικά δεδομένα όταν αυτή πάει ενάντια στα συμφέροντα των λίγων; Σήμερα φαίνεται πως υπάρχουν χιλιάδες, αν όχι εκατομμύρια «εχθροί του λαού» ανάμεσά μας.
Κάπου εκεί πάτησε ο Ostermeier και παρουσιάζει έναν γειωμένο γιατρό Στόκμαν (Κωνσταντίνος Μπιμπής) με καθημερινά προβλήματα και μια αναγνωρίσιμη κοινωνικοπολιτική ταυτότητα. Στη διασκευή του ο λόγος γίνεται πιο καθημερινός και απτός, ενώ το κεντρικό ζευγάρι των Στόκμαν παρουσιάζονται ως νέοι γονείς με οικονομικές δυσκολίες -νεοδιόριστος επιστημονικός σύμβουλος και αναπληρώτρια καθηγήτρια- που παράλληλα έχουν μια εναλλακτική μπάντα. Στον αντίποδα, ο αδερφός του Στόκμαν είναι ο δήμαρχος (Μιχάλης Οικονόμου) που έχει διαφθαρεί από την εξουσία και βλέπει την πολιτική με ιδιοτέλεια και όχι ως υπερασπιστής του κοινού καλού.
Όσον αφορά τους συντελεστές της παραγωγής, βλέπουμε αρκετά ξένα ονόματα που αποτελούν συνεργάτες του Ostermeier, μιας και πρόκειται για μια παράσταση που ταξιδεύει και μεταφράζεται σε κάθε χώρα που παρουσιάζεται. Το σκηνικό του Jan Pappelbaum δεν έχει το «βάρος» των ιψενικών ανεβασμάτων που έχουμε συνηθίσει, αλλά συνάδει με τη φρέσκια διασκευή των Borchmeyer-Ostermeier. Βλέπουμε επί σκηνής ένα σύγχρονο σκανδιναβικό καθιστικό, όπου ταυτόχρονα είναι η τραπεζαρία της οικογένειας και ο χώρος πρόβας με τη μπάντα. Οι τοίχοι είναι επενδυμένοι με μαυροπίνακα, όπου είναι σχεδιασμένα σκίτσα και οι ηθοποιοί γράφουν τις αλλαγές σκηνών ή χώρων.
Αντίστοιχα, οι ηθοποιοί είναι καθημερινά ντυμένοι (ενδυματολόγος Nina Wetzel) αντανακλώντας το οικονομικό τους status αλλά και την εξωστρέφεια της θέσης τους. Οι μόνοι καλοντυμένοι είναι ο δήμαρχος και η Άσλαξεν που εκπροσωπούν την πολιτική εξουσία και τον Τύπο. Ο Μόρτεν Κίιλ (Ιερώνυμος Καλετσάνος) παρουσιάζεται ντυμένος ως μηχανόβιος με νεανική ενδυμασία και διάθεση.
Οι ερμηνείες
Στον πρωταγωνιστικό ρόλο του Δρ. Τόμας Στόκμαν, ο Κωνσταντίνος Μπιμπής φαίνεται ιδανικός, ξεδιπλώνοντας τις λεπτές ποιότητες και τα ηθικά διλήμματα στα οποία υπεισέρχεται ο χαρακτήρας του. Στην πρώτη πράξη του έργου παρουσιάζεται αισιόδοξος και σίγουρος για τον εαυτό του, μπροστά στην ανακάλυψη που έκανε για τη μόλυνση στα νερά των λουτρών, ενώ σταδιακά ο χαρακτήρας του κλονίζεται από το σύστημα και τον κοινωνικό του περίγυρο. Το αποκορύφωμα είναι το σημείο της δημοσίας ομιλίας του (public speaking), που τρέπεται σε ένα αλογόκριτο και ενδεχομένως αμετροεπές μανιφέστο που «αφήνει» πίσω το κείμενο του Ίψεν. Εκεί ο Στόκμαν -και περισσότερο ο ηθοποιός- αποτελεί το φερέφωνο των πολιτικά ενεργών μονάδων ή ομάδων που αγανακτούν με τις λανθασμένες πολιτικές επιλογές, την Παγκοσμιοποίηση, τη διαχείριση των πανδημιών, τους πολέμους, τα εγκλήματα εις βάρος της ανθρωπότητας και φυσικά την ατομική ευθύνη.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο, ο Ostermeier «ανοίγει» την δραματουργία προς το κοινό, βάζοντας τους ρόλους-κλειδιά των Άσλαξεν (Λένα Παπαληγούρα) και Χόφσταντ (Στέλιος Δημόπουλος) να κατευθύνουν τη συζήτησή προς όφελός τους. Το διαδραστικό στοιχείο δε συμβαίνει συχνά σε παραστάσεις, αλλά όταν συμβαίνει ακόμη και αν είσαι συνεπής προς την επιλογή σου, δεν μπορείς να προβλέψεις που θα καταλήξει. Σημειολογικά είναι πολύ σαφές γιατί υπάρχει στο συγκεκριμένο ανέβασμα, αλλά κοινωνιολογικά είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον, να ακούς αφιλτράριστα από θεατές οποιασδήποτε ηλικιακής ή πολιτικής ταυτότητας να παίρνει «θέση» έστω και στη μικρή κλίμακα ενός θεάτρου.
Ο Ostermeier με αυτούς τους χαρακτήρες κάνει ταυτόχρονα έναν κοινωνικό καυτηριασμό, που εφορμάται ίσως περισσότερο από την κοινωνία του σήμερα και λιγότερο από το αρχικό πλαίσιο του Ίψεν. Μέσα από τις προστριβές του Πέτερ με τον Τόμας Στόκμαν (πολιτική εξουσία vs ηθική), του Πέτερ με την Άσλαξεν (εξουσία vs Τύπος) και του Τόμας με τον πεθερό του (κοινό συμφέρον vs ατομικό), αναδεικνύονται θεμελιώδη ηθικά και πολιτικά ζητήματα.
Επιπλέον, είναι πολύ ενδιαφέρουσες οι επιλογές για τον ρόλο της Κατρίνε που υποδύεται η Άλκηστις Ζηρώ. Στη διασκευή παρουσιάζεται ως μια ανήσυχη και πολιτικά αφυπνισμένη γυναίκα, μορφωμένη αλλά με επισφαλή επαγγελματική θέση και μωρομάνα. Στηρίζει τον σύζυγό της αλλά ταυτόχρονα ανησυχεί για το μέλλον και χρειάζεται να συμβιβαστεί για να επιβιώσει.
Τέλος, η διασκευή του ιψενικού δράματος, διαποτίζεται από ένα ευφυές χιούμορ, που κάνει το έργο πιο ανάλαφρο και ταυτόχρονα τον κοινωνικό σχολιασμό της παράστασης πιο οξύ. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το γραφείο της εφημερίδας όπου δουλεύει ο Χόφσταντ, που αλλάζει «πλεύση» ανάλογα με τα συμφέροντα.
Η ελληνική εκδοχή της παγκοσμίως αναγνωρισμένης παράστασης του Thomas Ostermeier “The Enemy of the People” φαίνεται πως πέτυχε και με το παραπάνω, όχι γιατί γεμίζει το Θέατρο Κνωσσός αλλά γιατί έχει κάτι να πει στο κοινό που την επιλέγει.
Ταυτότητα παράστασης
Διασκευή: Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier
Σκηνοθεσία: Thomas Ostermeier
Ενδυματολόγος: Nina Wetzel
Σχεδιασμός ήχου: Malte Beckenbach, Daniel Freitag
Δραματουργία: Florian Borchmeyer
Σχεδιασμός φωτισμών: Erich Schneider
Συντελεστές ελληνικής παραγωγής
Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος
Συνεργάτης Σκηνοθέτης: Christoph Schletz
Σκηνογράφος: Jan Pappelbaum
Ζωγραφική σκηνικού: Katharina Ziemke
Σχεδιασμός φωτισμών: Σοφία Αλεξιάδου
Ενδυματολόγος: Νατάσσα Παπαστεργίου
Σχεδιασμός ήχου: Ηλίας Φλάμμος
Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού: Νατάσα Τσιντικίδη
Κατασκευή σκηνικού: Θωμάς Μαριάς
Μουσική διδασκαλία: Εύη Νάκου
Βοηθός σκηνοθέτη: Ειρήνη Λαμπρινοπούλου
Βοηθός ενδυματολόγου: Μαριάνθη Ράδου
Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφίδας
Trailer: Αποστόλης Κουτσιανικούλης
Παίζουν: Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ.
