Μια σύγχρονη
Κριτική του Αναστάση Πινακουλάκη
μουσικοθεατρική διασκευή
Το Σαββατοκύριακο που μας πέρασε παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου μια πολύ διαφορετική προσέγγιση στις Βάκχες του Ευριπίδη σε συμπαραγωγή Φεστιβάλ Αθηνών με το Εθνικό Θέατρο της Βουλγαρίας (και συνεργασία με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος). Ο λόγος για τις Βάκχες σε σκηνοθεσία Javor Gardev με ελληνοβουλγάρικο θίασο και πρωτότυπη μουσική από το αναγνωρισμένο βρετανικό συγκρότημα Tiger Lillies. Η παράσταση είχε πληθωρικό punk pop opera χαρακτήρα, δυνατές ερμηνείες και έντονη παρουσία του θιάσου στις κερκίδες των θεατών. Αναμφίβολα, όσοι θεατές κατηφορίσαμε στην Επίδαυρο για τις Βάκχες του Gardev, γοητευτήκαμε από τη δουλειά του και φυσικά από τη μουσική και τους στίχους που εμπνεύστηκαν οι Tiger Lillies.
Κατηφορίζοντας στο αργολικό θέατρο, οι δημοσιογράφοι είχαμε μια ειδική πρόσκληση για ξενάγηση στην έκθεση του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου «Χορών Χώρος» παρουσία του Καλλιτεχνικού Διευθυντή Μιχαήλ Μαρμαρινού. Στις 6 Αυγούστου 1879, κάτοικοι του Λυγουριού Αργολίδας παραχωρούν τα κτήματά τους στην Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών, με σκοπό την αποκάλυψη του αρχαιολογικού χώρου του Ασκληπιείου Επιδαύρου (Συμβολαιογραφική πράξη, αριθμός 250). Αυτή η έκθεση χρειάζεται λίγο χρόνο για να αφομοιώσει κανείς το εύρος των υλικών, την πληροφορία αλλά και την ενέργειά που πηγάζει από το φωτογραφικό υλικό, τους ανθρώπους που τη δημιούργησαν αλλά και την ετεροτοπία που διανοίγει.
Λίγα λόγια το έργο
Υπόθεση: Η τραγωδία Βάκχαι διδάχτηκε το 406 π.Χ. μετά τον θάνατο του Ευριπίδη σε τριλογία μαζί με την Ιφιγένεια εν Αυλίδι και απέσπασε το πρώτο βραβείο. Αποτελεί τη μοναδική σωζόμενη τραγωδία με διονυσιακό περιεχόμενο και τη μοναδική περίπτωση όπου θεός είναι βασικό δραματικό πρόσωπο. Ο Θεός Διόνυσος, γιος του Δία και της Σεμέλης, επιστρέφει στην γενέτειρά του, την Θήβα, προκειμένου να διδάξει την ιερή βακχεία στην πόλη του. Βρίσκοντας αντίσταση από την Αρχή της πόλης, τον ξάδελφό του Πενθέα, ξεσηκώνει τις γυναίκες της πόλης σε μια ιερή τρέλα, την Βακχεία, προκειμένου να δείξει την δύναμή του. Ο Πενθέας τον συλλαμβάνει, προσπαθώντας να επιβάλει την δύναμή του και να φυλακίσει έναν θεό. Ο Θεός όμως έχει ήδη παρακινήσει τις Βάκχες του στον Κιθαιρώνα, όπου μέσα στην ιερή φύση, εκείνες κάνουν θαύματα εγκολπώνοντας την διάσταση της φύσης του περιβάλλοντος μέσα στην ανθρώπινη φύση.
Η εκδίκηση του Θεού έρχεται σαν τον κεραυνό του Δία που είχε κατακάψει την μητέρα του Σεμέλη: παρασυρμένος από την δίψα του για να μην αποδεχτεί τον θεό, ο Πενθέας μεταμφιεσμένος ανεβαίνει στον Κιθαιρώνα προκειμένου να δει με τα ίδια του τα μάτια το μελωδικό μεθύσι των Βακχών και τα θαύματα που κάνουν. Εκεί, όμως τον κατασπαράσσει ζωντανό η ίδια του η μητέρα, Αγαύη, νομίζοντας ότι είναι νεαρό λιοντάρι. Ο Διόνυσος, θριαμβευτής επιβάλλει την δύναμή του στην Θήβα η οποία τον λατρεύει σαν θεό και θεραπευτή.
Η ανάγνωση του Gardev
Στις Βάκχες του Γκάρντεφ τίθεται ένα καίριο ερώτημα σχετικά με την ανοχή της κοινωνίας στην αποσταθεροποίηση. Πώς μεταβολίζεται στον συλλογικό οργανισμό το συμβάν –διανοητικά, ψυχικά, πολιτικά– πριν μετατραπεί σε τραύμα; Το έργο λειτουργεί ως αναμέτρηση με τα όρια της ευταξίας, δοκιμάζοντας την αντοχή κανόνων και θεσμών. Στον Ευριπίδη, η διονυσιακή μανία δεν είναι μια αθώα γιορτή αλλά δοκιμασία της ίδιας της ιδέας του πολιτισμού, που ωθεί στα άκρα τη διατήρηση του ελέγχου, των ηθών/εθών, των νόμων και της αυτοεικόνας μας.
Όπως αναφέρει και ο ίδιος ο σκηνοθέτης: «Οι Βάκχες είναι εκείνη η τραγωδία που φτάνει πιο μακριά από κάθε άλλη στο ενδιαφέρον για τις ανορθολογικές παρορμήσεις και την παραφροσύνη. Τόσο μακριά, που αποδεικνύεται επικίνδυνη και ριψοκίνδυνη και για τους θεατές, οι οποίοι καλούνται να έρθουν αντιμέτωποι με τους βαθύτερους και ισχυρότερους φόβους τους.»
Η κριτική μου
Προτού ξεκινήσω την κριτική της συγκεκριμένης παράστασης, θα ήθελα να σταθώ σ’ ένα βίωμά μου ως θεατής της παράστασης της Παρασκευής: ανηφορίζοντας προς το Αρχαίο Θέατρο, ανάμεσα στους θεατές ήταν ένας άντρας ντυμένος με κοστούμι που παρέπεμπε σε προβιά και βαμμένο το πρόσωπο. Είκασα -όπως και αποδείχτηκε στη συνέχεια- πως ήταν από τον θίασο της παράστασης, και κάπως έτσι ξέχασα μεμιάς ότι κουβαλούσα μέσα μου. Επικεντρώθηκα σε αυτό τον άγνωστο σαν να με οδηγούσε σε κάτι συναρπαστικό. Αυτό είναι η κατάβαση στην Επίδαυρο και σαν θεατές πρέπει να αφηνόμαστε σε αυτό που θα ακολουθήσει. Μπορεί να έχουμε διαβάσει τόνους βιβλίων, να έχουμε δει εκατοντάδες παραστάσεις, αλλά πάντα θα υπάρχει η άλλη ματιά, το συναρπαστικό άγνωστο, στο οποίο -αν αγαπάμε πραγματικά το θέατρο- θα νιώσουμε οικειότητα μετά από λίγη ώρα.
Στην παράσταση τώρα. Ο πολυδιάστατος σκηνοθέτης Javor Gardev δήλωσε ενθουσιασμένος που θα σκηνοθετούσε τις Βάκχες στην Επίδαυρο, καθώς τον συναρπάζει η ιδέα ότι ένας θεός επιλέγει την ανθρώπινη μορφή του και μπαίνει στο κέντρο της θυμέλης. Ο Βούλγαρος δημιουργός έκανε μια πιο πολιτική ανάγνωση του μύθου, διαβάζοντας τις δράσεις του Διονύσου, ως την «εκδίκηση του αποξενωμένου». Όπως περιγράφει στο σκηνοθετικό του σημείωμα: «η βία του δεν είναι η βία ενός ξένου, αλλά η εκδίκηση ενός ανθρώπου που απορρίφθηκε από τους δικούς του», υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα την καταγωγή του Διονύσου από τη Θήβα.
Η παράσταση του Gardev δεν έχει το χάος που έχουμε συνηθίσει από τη βακχεία των γυναικών, ούτε δίνει στον Χορό τον αναμενόμενο από το κείμενο χώρο. Ο Χορός εδώ είναι γυναίκες που αποτελούν κατά κάποιον τρόπο την χορωδία των Tiger Lillies, με μια χορογραφημένη σκηνική παρουσία με μπουρλέσκ χαρακτήρα. Τα Χορικά παρουσιάζονται μελοποιημένα πριν ή μετά τα τραγούδια του συγκροτήματος, ενώ στέκονται έξω από την εγκατάσταση από κάγκελα (Σκηνικά Nikola Toromanov).
Το μοναδικό σκηνικό της παράστασης είναι μια κυκλική περίφραξη από λευκά κάγκελα. Ο κύκλος αυτός θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το φυσικό/χωροταξικό όριο της πόλης, με τις γυναίκες να βρίσκονται στον Κιθαιρώνα. Πηγαίνοντας προς τα μέσα είναι το παλάτι που διοικεί ο Πενθέας.
Την πρωτότυπη μουσική σύνθεση (αναμένεται να κυκλοφορήσει μέσα στον Ιούλιο) των Tiger Lillies, υπογράφει το μέλος τους Martyn Jaques. Η παράσταση έχει άλλωστε έντονα punk musical χαρακτήρα κι αυτό φαινόταν ήδη από το δελτίο τύπου της παράστασης, που έβαζε το συγκρότημα δίπλα από το όνομα του σκηνοθέτη. Ο θεατής είναι σαν να παρακολουθεί δύο έργα σ’ ένα: το ευριπίδειο δράμα αφενός και το πρωτότυπο μουσικό έργο που εμπνεύστηκε από αυτό αφετέρου.
Στον υποκριτικό τομέα, ο Javor Gardev εστίασε στην προσπάθεια άρνησης του διαφορετικού/ξένου, στην εκλογίκευση του χάους και στις πολιτικές προεκτάσεις του έργου. Τα κοστούμια της Ηλένιας Δουλαδίρη συμπληρώνουν ιδανικά τη συνθήκη της παράστασης και θα μπορούσαν να διακριθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες: α) στην σύνδεση της πολιτικής εξουσίας με τον απολυταρχισμό (Πενθέας και ακόλουθοι του) β) στη Βακχεία (Χορός Βακχών και Αγαύη) και γ) στον α-φυλο και α-νομο χαρακτήρα του Διονύσου. Ο θεός εμφανίστηκε ως ροκ σταρ που από τη φύση του αθετεί τους νόμους και την εξουσία και του επιτρέπονται συμπεριφορές που δεν ακολουθούν την κοινωνική νόρμα.
Μας ξένισε ο φωτιστικός σχεδιασμός της Στέλλας Κάλτσου, που έλουζαν τακτικά με φως το κοίλον και τους θεατές. Ενώ το περιεχόμενο του έργου έχει μια πολύ σκοτεινή πλευρά και η αισθητική των Tiger Lillies είναι πιο underground και καμπαρέ, η παράσταση είχε συχνά θερμό φως. Βέβαια, ήταν μια σαφής σκηνοθετική επιλογή ο Χορός και δραματικά πρόσωπα όπως ο Διόνυσος και οι Αγγελιοφόροι να περπατούν ανάμεσα στις κερκίδες. Αυτό έφερνε σε πιο άμεση επαφή θεατές και ερμηνευτές, αναδεικνύοντας τον κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα του έργου.
Οι ερμηνείες
Την πιο γοητευτική ερμηνεία της παράστασης παραδίδει ο Leonid Yovchev ως Διόνυσος, δίνοντας μια σταθερή, επιδραστική και άμεση εκδοχή του χαρακτήρα του. Η αινιγματική του παρουσία φαίνεται να γνωρίζει από την αρχή την έκβαση του δράματος και να απολαμβάνει να οδηγεί τους ανθρώπους και ειδικότερα τον Πενθέα στην αυτοκαταστροφή.
Αυτόν υποδύεται εξαιρετικά ο Μιχαήλ Ταμπακάκης, που αποτελεί τη μεγάλη αποκάλυψη της διανομής. Άμα τη εμφανίσει, ο νεαρός ηθοποιός δείχνει μια άνεση στη σκηνή και στην προφορά των Αγγλικών, καταθέτοντας έναν Πενθέα εγκλωβισμένο στις βεβαιότητες και στο αξιακό του σύστημα. Με ανανεωμένη εμφάνιση, δίνει μια από τις καλύτερες ερμηνείες του, με έντονη σωματικότητα και μια συμπαγή σκηνική παρουσία που σταδιακά κλονίζεται και «σπάει» από την επιβολή της οργής του Διονύσου. Μαζί με τον Yovchev αποτελούν ένα πολύ πετυχημένο και ελκυστικό θεατρικό δίπολο, που έχει λεπτές διαχωριστικές γραμμές και ισορροπίες. Οι δύο ηθοποιοί έχουν δουλέψει τόσο πολύ, που φαίνονται δυνατοί ακόμα και στην ευαλωτότητα τους.
Ερμηνευτικό βάρος φέρει και η παρουσία του Αλέξανδρου Μυλωνά που δεν πέφτει στον γλωσσικό σκόπελο σε αντίθεση με τη Λουκία Μιχαλοπούλου και ορισμένους Βούλγαρους ηθοποιούς. Αποδίδει με ανθρωπιά και ενσυναίσθηση τον Κάδμο, που δεν αντιλαμβάνεται την τραγωδία που πρόκειται να λάβει χώρα. Αντίστοιχα, ο Samuel Finzi που υποδύεται τον τυφλό Τειρεσία, φέρει κάτι το γήινο και προσιτό.
Το γλωσσικό ζήτημα
Οι Βάκχες του Javor Gardev προφανώς αποτελούν μια σύγχρονη μουσικοθεατρική διασκευή, χωρίς όμως να προδίδουν το πρότυπο. Η πλοκή παραμένει εκεί, τα δραματικά πρόσωπα μπορεί να διαβάζονται σύγχρονα, αλλά ο θεατής μπορεί να καταλάβει εύκολα τη σύνδεσή τους με το πρωτότυπο. Από τους συντελεστές της παράστασης καταλαβαίνουμε πως έχει γίνει πέραν από διασκευή και αρκετή δουλειά στη μετάφραση και τη δραματουργία του έργου. Η Dorotea Tabakova μετέφρασε το έργο από τα αρχαία ελληνικά, ενώ ο σκηνοθέτης μαζί με την καθηγήτρια Ιωάννα Ρεμεδιάκη έκαναν τη δραματουργία της παράστασης.
Έχουμε, με άλλα λόγια, έναν Βούλγαρο σκηνοθέτη που συνεργάστηκε με Ελληνίδα δραματουργό για να σκηνοθετήσει στ’ αγγλικά Έλληνες και Βούλγαρους ηθοποιούς. Δεν ανταποκρίνονται όλοι ηθοποιοί με την ίδια ευκολία στ’ αγγλικά, ενώ παρατηρήσαμε πως οι ελληνικοί υπέρτιτλοι δεν ακολουθήσαν πιστά τους αγγλικούς. Ως «μυημένος» θεατής συχνά αγνοούσα τους υπότιτλους και επικεντρωνόμουν στα δρώμενα που ακόμη και σαν εικόνες ασκούσαν μεγάλη επίδραση στο κοινό. Σε μια διασκευή συνήθως χάνεις πολλά από το πρωτότυπο, αλλά στην περίπτωση των Βακχών, μπορεί να έχουν μικρότερη έκταση τα Χορικά ή κάποιοι μονόλογοι, αλλά η ουσία του έργου και τα πρόσωπα παραμένουν εκεί.
Ο σκηνοθέτης της παράστασης κατάφερε να συνενώσει φαινομενικά ξένα κομμάτια μεταξύ τους, χωρίς να φαίνονται οι σκηνικές «ραφές». Ξένοι και Έλληνες ηθοποιοί συνεργάστηκαν στενά υπηρετώντας με ίδια ζέση τη συνθήκη της παράστασης, ενώ η μουσική των Tiger Lillies που ερμηνεύεται live δε συμπληρώνει απλώς το έργο, αλλά του δίνει μια ακόμη διάσταση, τρέποντας τις Βάκχες σε ένα μαύρο οπερετικό μιούζικαλ με αφορμή το πρωτότυπο δράμα και τις πολλαπλές αναγνώσεις του. Ως θεατές είχαμε την αίσθηση ότι ακροβατούμε ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη, το ιστορικό παρόν και το αιώνιο, τη δημιουργία και την καταστροφή, το φως και το σκοτάδι.
Συνολικά, η παράσταση Βάκχες των Javor Gardev και Tiger Lillies αποτελεί μια πολύ ισχυρή πρόταση από το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, δικαιώνοντας την επιλογή και τη συμπαραγωγή που την υποστήριξε. Μπορεί να μην κουβαλούσε το βαρύ ερμηνευτικό και τελετουργικό περιεχόμενο που έχουμε δει κατά καιρούς αλλά με μια καθαρή, σύγχρονη, πολιτική και συνάμα ευχάριστη ματιά κατάφερε να ξεσηκώσει και να συγκινήσει το κοινό. Το αποτέλεσμα; Γοητευτικό, μουσικοθεατρικό και συγκλονιστικό, χωρίς εντυπωσιασμούς. Και στα επόμενα!
Ταυτότητα παράστασης
- Σύλληψη – Σκηνοθεσία Marta Górnicka
- Λιμπρέτο Marta Górnicka και σύνολο ερμηνευτριών από την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την Πολωνία
- Μουσική Marta Górnicka, παραδοσιακή ουκρανική, λευκορωσική και πολωνική μουσική, απόσπασμα από το Shchedryk του MykolaLeontovych • Χορογραφία Evelin Facchini
- Σκηνικά Robert Rumas
- Κοστούμια Joanna Załęska
- Μουσική συνεργασία Wojciech Frycz
- Δραματουργική συνεργασία Olga Byrska, Maria Jasińska
- Βίντεο – βιντεοσκόπηση MichałRumas, Justyna Orłowska
- Προβολές βίντεο Michał Jankowski
- Φωτισμοί Artur Sienicki
- Φωνητική προετοιμασία Joanna Piech-Sławecka / Agniesz kaPiotrowska
- Stage manager – Βοηθός σκηνοθέτριας Bazhena Shamovich
- Βοηθός χορογράφου Maria Bijak
- Εργαστήριο κίνησης Krystyna Lama Szydłowska • Μετάφραση λιμπρέτου στα ουκρανικά Olesya Mamchych
- Μετάφραση λιμπρέτου στα λευκορωσικά Maria Pushkina
- Μετάφραση λιμπρέτου στα αγγλικά Aleksandra Paszkowska
- Μετάφραση λιμπρέτου στα γερμανικά Ola fKühl
- Μετάφραση λιμπρέτου στα γαλλικά Cécil eBocianowski
- Σύμβουλος ουκρανικής εθνομουσικολογίας Anna Ohrimchuk
- Σύμβουλος ουκρανικών παιδικών παιχνιδιών VeneraI bragimova
- Διερμηνεία στις πρόβες Marharyta Huretskaya
- Υπέρτιτλοι Zofia Szymanowska
- Ερμηνεύτριες Katerina Aleinikova, Svitlana Berestovska, Vidana Blonska, Sasha Cherkas, Palina Dabravolskaja, Volha Kalakoltsava, Ewa Konstanciak, Liza Kozlova, Anastasiia Kulinich, Natalia Mazur, Kamila Michalska, Hanna Mykhailova, Valeriia Obodianska, Svitlana Onischak, Yuliia Ridna, Maria Robaszkiewicz, Polina Shkliar, Aleksandra Sroka, Kateryna Taran, Bohdana Zazhytska, Elena Zui-Voitekhovskaya
