Ένα «ήσυχο αλλά επιδραστικό»
Κριτική του Αναστάση Πινακουλάκη
διαμάντι του Φεστιβάλ Αθηνών
Μια meta δραματουργία που τοποθετεί τη δράση 6 χρόνια μετά τον Εχθρό του Λαού του Ίψεν από την Βραζιλιάνα δημιουργό Christiane Jatahy.
Το A Trial της Christiane Jatahy θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα «ήσυχο αλλά επιδραστικό» διαμάντι του Φεστιβάλ Αθηνών και που μάλιστα έγινε sold out τις 2 μέρες που παιζόταν. Κατά κάποιον λόγο είναι το άμεσο sequel του ιψενικού αριστουργήματος «Ένας εχθρός του λαού» του 1882 αναπαριστώντας τη δίκη που λαμβάνει χώρα στο τέλος της πλοκής. Η Jatahy -όπως μας πληροφορεί και ο Moura- τοποθετεί τη δράση στη σύγχρονη Βραζιλία και συγκεκριμένα στο Rio Vermelho. Στην παράσταση πρωταγωνιστεί ο υποψήφιος για Όσκαρ το 2026 Wagner Moura (The Secret Agent), ο οποίος συνυπογράφει και τη δραματουργία.
Μια σκηνοθετική επιλογή που διακρίνει την παράσταση από τις υπόλοιπες του φεστιβάλ, είναι πως πριν την παράσταση μια ηθοποιός (της χώρας που φιλοξενείται η παραγωγή) ενημερώνει τους επικείμενους θεατές αν επιθυμούν να συμμετάσχουν ενεργότερα ως ένορκοι. Στη συνέχεια γίνεται μια ηλεκτρονική κλήρωση και 11 εξ αυτών ανεβαίνουν στη σκηνή και κάθονται στο βάθος ως ένορκοι. Στην παράσταση της Κυριακής 26/7 η Ελένη Μολέσκη ήταν η ηθοποιός που μεσολαβούσε στα αγγλικά ανάμεσα στους ενόρκους και τους ηθοποιούς της παράστασης. Ταυτόχρονα, κρατούσε τη σκαλέτα της δραματουργίας και συμμετείχε ενεργά στη ροή της παράστασης.
Λίγα λόγια για το έργο
Το A TRIAL μετατρέπει το έργο του Ίψεν σε ένα σύγχρονο, συμμετοχικό “λαϊκό δικαστήριο”, όπου η αλήθεια δεν αποκαλύπτεται απλώς αλλά τίθεται υπό κρίση. Αφετηρία είναι το σκάνδαλο που πυροδοτεί την πλοκή στο Ένας εχθρός του λαού (1882) του Νορβηγού δραματουργού: ο γιατρός Τόμας Στόκμαν, υπεύθυνος υγειονομικού ελέγχου των δημοτικών λουτρών από τα οποία εξαρτάται η ευημερία της πόλης, ανακαλύπτει ότι το νερό είναι επικίνδυνα μολυσμένο. Συνειδητοποιεί έτσι ότι η προστασία της δημόσιας υγείας απαιτεί πολιτική δράση, κόστος και σύγκρουση. Όταν ο Στόκμαν επιμένει να μιλήσει, η πόλη –θεσμοί, Τύπος και πλειοψηφία– τον στοχοποιεί και τον βαφτίζει “εχθρό του λαού”.
Το εύρημα είναι ριζικό: στην απουσία δικαστών και δικηγόρων, η απόφαση περνά στο κοινό. Οι θεατές μπορούν να δηλώσουν συμμετοχή ως ένορκοι και επιλέγονται δώδεκα άτομα με κλήρωση, τα οποία θέτουν ερωτήσεις και ζητούν διευκρινίσεις. Στο τέλος, αποσύρονται για να συσκεφθούν ώστε να εκδοθεί μια δημόσια ετυμηγορία, αποκαλύπτοντας όχι μόνο την υπόθεση αλλά και τις αξίες αυτών που κρίνουν, προσδίδοντας διαφορετικό τέλος από βραδιά σε βραδιά.
Στο μεταίχμιο θεάτρου και κινηματογράφου, η υβριδική σκηνοθετική γραφή της Ζαταΐ συνδυάζει ζωντανή δράση με προ-γυρισμένο υλικό και διαδικτυακές ‘μαρτυρίες’, συνομιλώντας με τη σύνθετη οικολογική και πολιτική πραγματικότητα της Βραζιλίας.
Η δραματουργία
Η δημιουργός Christiane Jatahy και ο αναγνωρισμένος ηθοποιός Wagner Moura συνέθεσαν μια σύγχρονη, πολιτικά αφυπνισμένη και διαδραστική δραματουργία κολακεύοντας και εξελίσσοντας το ιψενικό πρότυπο. Με αφορμή την πλοκή του Εχθρού του Λαού, έφτιαξαν ένα πρωτότυπο sequel με meta-δραματουργία και πολυμεσικές δυνατότητες (ηχητικά και βιντεοσκοπημένα ντοκουμέντα, λεζάντες, υπότιτλους, ζωντανή σύνδεση, επιστολές και εκθέσεις) ως τεκμήρια στο δικαστήριο.
Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Wagner Moura εμφανίζεται στη σκηνή ως ηθοποιός αποστασιοποιήμενος από τον ρόλο του, για να μας ενημερώσει συνοπτικά για την υπόθεση αλλά και το βασικό ηθικό δίλημμα που θέτει. Σε κάθε κατάθεση ή απάντηση σε ερώτηση των ενόρκων, η συντονίστρια (Ελένη Μολέσκη) βάζει ένα χρονόμετρο στον κατηγορούμενο, που ενισχύει τη ρεαλιστική απόδοση του δικαστηρίου και κορυφώνει την ένταση της σκηνής.
Οι δημιουργοί συπεριέλαβαν μαρτυρίες Βραζιλιάνων που περιγράφουν αληθινά προβλήματα της κοινωνίας τους σε ελεύθερη σύνδεση με την υπόθεση του Στόκμαν. Αυτό και μόνο αιτιολογεί τη δραματουργική επιλογή της διασκευής, μεταφέροντας τη δράση του έργου από τη Νορβηγία στο Ρίο Βερμέλιο.
Η κριτική μου
Σε μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση, η πρώτη μου κριτική στο The Reason ήταν για την παράσταση «Ο εχθρός του λαού» του Τόμας Οστερμάιερ στο Κνωσός και η τελευταία μου για το Φεστιβάλ Αθηνών είναι για το «A Trial» που έχει ως αφορμή το πρώτο. Διασκευές στα έργα του Ίψεν έχουμε δει αρκετές, αλλά στην περίπτωση της Christiane Jatahy μοιάζει ως φυσικό επόμενο του πρωτότυπου.
Καταρχάς, ο σκηνικός χώρος του Thomas Walgrave σε τοποθετεί αμέσως στο πνεύμα του έργου, αποτελώντας μια αναπαράσταση δικαστηρίου. Δεξιά και αριστερά δύο έδρες που κοιτούν μετωπικά, η μια του κατηγορούμενου (Τόμας) και η άλλη του διώκτη (Πέτερ). Ένας εκ των ηθοποιών φοράει ακουστικά και καταγράφει όσα λέγονται, ενώ η κάθε πλευρά καταγράφει σε μπλοκάκια όσα εξελίσσονται στην εικονική δίκη. Στο βάθος δύο σειρές καθισμάτων για τους 11 θεατές-ενόρκους και τη διαμεσολαβήτρια ηθοποιό (σ.σ. Ελένη Μολέσκη στην ελληνική εκδοχή).
Μεγάλο ατού της παράστασης είναι ασφαλώς ο πρωταγωνιστής της Wagner Moura, ο υποψήφιος για Όσκαρ Βραζιλιάνος ηθοποιός. Μέσα σε λίγα λεπτά ενδύεται τον ρόλο του κατηγορούμενου και με μαεστρία ξεδιπλώνει την ηθική του, τις αντικροούμενες συνθήκες μέσα του και τα τραύματα που φέρει. Όσο προχωράει η πλοκή κλιμακώνει μια αβυσσαλέα ενέργεια του αγανακτισμένου που έχει βιώσει στο πετσί του την αδικία και λίγο πριν το τέλος ξεσπάει σε μια βία που εξυπηρετεί τις κατηγορίες που τον βαραίνουν.
Την βίαια αντίδρασή του πυροδοτεί ένα βίντεο που παρουσιάζεται ως τεκμήριο τους γιους του να του ρίχνουν ευθύνες για την κατάσταση κοινωνικής απομόνωσης που βρίσκονται, την κατάθλιψη της γυναίκας του Καταρίνα που την οδήγησε στο θάνατο αλλά και την επιλογή να εγκαταλείψουν το σχολείο. Αυτή η σκηνή αναδεικνύει την πιο ανθρώπινη πλευρά του ήρωα, το πιο τρωτό του σημείο, την οικογένειά του και το βάρος της απώλειας, κάτι που δεν εμφανίζεται στο ιψενικό πρωτότυπο. Για τους θεατές που είδαν την παράσταση, η συγκεκριμένη σκηνή εμπεριέχει και μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα και δυνατή λεπτομέρεια: στην παράσταση εμφανίζονται μέσω βίντεο οι πραγματικοί γιοι του Moura, José και Salvador.
Αντίπαλο δέος του Τόμας (Moura) αποτελεί ο αδερφός του Πέτερ, η πολιτική εξουσία του Ρίο Βερμέλιο, που τον υποδύεται εξαιρετικά ο Danilo Grangheia. Με την ψυχραιμία που δείχνει και τη μετάθεση ευθυνών που επιχειρεί, καταδεικνύει την διαφθορά της εξουσίας, την πρόταξη του ατομικού συμφέροντος στο καπιταλιστικό σύστημα και την ανηθικότητα του χρήματος που διαβρώνει ακόμη και τους οικογενειακούς δεσμούς.
Την κόρη του Στόκμαν, Πέτρα, υποδύεται με ορμή και ήρεμη δύναμη η Julia Bernat, φέροντας στοιχεία του ρόλου της Καταρίνα από το ιψενικό έργο, δηλαδή της μητέρας της. Ως ανοιχτόμυαλη δασκάλα και ιδεαλίστρια αναλαμβάνει τη νομική υπεράσπιση του πατέρα της, μην έχοντας τίποτε άλλο να χάσει.
Σημείο-κλειδί στην παράσταση A trial, φαινομενικά έχει το πολυσυλλεκτικό σώμα ενόρκων που προκύπτει από τυχαία επιλογή. Ακόμα και δεν συνομιλούν ανοιχτά με τους ηθοποιούς, η παρουσία τους στο κέντρο της σκηνής και ο τρόπος που τους απευθύνονται οι πρωταγωνιστές δίνουν την αίσθηση ενός ρεαλιστικού δικαστηρίου. Μάλιστα, στην τελευταία σκηνή αποχωρούν από την σκηνή και αποφασίζουν αν ο Τόμας είναι ή όχι Εχθρός του Λαού. Στην παράσταση της Κυριακής 26/7, 9 εξ αυτών αθώωσαν τον Τόμας, ενώ 2 συμφώνησαν πως είναι Εχθρός του Λαού.
Η περίπτωση του A trial των Christiane Jatahy και Wagner Moura δικαιώνει τη σύλληψη της διασκευής και τη δραματουργική συνομιλία με τον Ίψεν. Σε σχεδόν 2μιση ώρες παράστασης όλα ήταν εύτακτα και άκρως δικαιολογημένα, δίνοντας στο Φεστιβάλ Αθηνών 2026 την ιδανικότερη κατάληξη για αυτό το καλοκαίρι, μια παράσταση-σταθμός. Το σίγουρο είναι πως το αθηναϊκό κοινό θα περιμένει ξανά την Christiane Jatahy, καθώς είναι ένα από τα next big things του παγκόσμιου θεάτρου.
Ταυτότητα παράστασης
- Σύλληψη – Σκηνοθεσία Christiane Jatahy
- Κείμενο Christiane Jatahy, Lucas Paraizo, Wagner Moura
- Σκηνογραφία – Φωτισμοί – Καλλιτεχνική συνεργασία Thomas Walgrave
- Βίντεο Julio Parente
- Κοστούμια Marina Franco
- Διεύθυνση φωτογραφίας – Κάμερα Paulo Camacho
- Σχεδιασμός ήχου – Μίξη Pedro Vituri
- Παίζουν Wagner Moura, Danilo Grangheia, Julia Bernat, Ελένη Μολέσκη • Στην ταινία συμμετέχουν Marjorie Estiano, Jonas Bloch, Salvador Moura
- Online συμμετοχή Tatiana Henrique
- Παιδιά στην ταινία Antonio Falcão, Henry Soares Paes Leme, José Moura
- Συντονισμός παραγωγής & διανομής Henrique Mariano
- Διοικητική υποστήριξη Charlotte Pesle, Lison Bellanger (EPOC Productions)
- Παραγωγή Axis Productions
- Συμπαραγωγή Edinburgh International Festival (Σκωτία), Avignon Festival (Γαλλία), Holland Festival (Ολλανδία), Centro Cultural de Belém (Πορτογαλία), DeSingel (Βέλγιο)
- Με την υποστήριξη των UCLA Center for the Performing Arts (ΗΠΑ), Instituto Guimarães Rosa – IGR – Υπουργείο Εξωτερικών (Βραζιλία)
- Η Cie Vertice – Axis Productions υποστηρίζεται από την Περιφερειακή Διεύθυνση Πολιτιστικών Δράσεων της Île-de-France και το Υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας
